เมื่อพูดถึงประวัติศาสตร์พม่าที่โยงกับไทย ชื่อของ “หงสาวดี” มักโผล่ขึ้นมาเสมอ และนั่นทำให้หลายคนเริ่มค้นหา ภาพยนตร์หงสาวดี หรือผลงานแนวอิงประวัติศาสตร์ที่พาเราย้อนกลับไปยังยุคบุเรงนอง พระนเรศวร และความสัมพันธ์อันซับซ้อนระหว่างอโยธยากับราชสำนักพม่า แต่พอจะหาคำตอบจริง ๆ กลับเจอข้อมูลกระจัดกระจาย บางเรื่องเล่าจากฝั่งไทย บางเรื่องเล่าจากฝั่งหงสาวดี และหลายเรื่องก็ใช้ชื่อไม่ตรงกันจนคนดูสับสนว่าเกี่ยวกันหรือไม่
บทความนี้จึงรวบให้แบบอ่านจบแล้วเห็นภาพ ว่า ภาพยนตร์และละครที่เล่าเรื่องหงสาวดี มีเรื่องไหนบ้าง เรื่องใดเล่าโดยตรง เรื่องใดใช้หงสาวดีเป็นฉากหลังสำคัญ และที่น่าสนใจกว่านั้นคือ แต่ละเวอร์ชันเลือกเล่า “ประวัติศาสตร์ชุดเดียวกัน” ไม่เหมือนกันเลย หากคุณชอบงานย้อนยุคหรืออยากตามดูให้เข้าใจบริบท นี่คือรายการที่ควรรู้ก่อนเริ่มดู
ทำไมเรื่องหงสาวดีจึงถูกสร้างซ้ำอยู่เรื่อย ๆ
เหตุผลสำคัญมีอยู่ 3 อย่าง หนึ่งคือยุคหงสาวดีเป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของภูมิภาค มีทั้งสงคราม การเมือง และความรักที่เข้มข้นพอจะทำเป็นละครได้สบาย สองคือมีตัวละครทรงพลังหลายฝั่ง ไม่ว่าจะเป็นบุเรงนอง จะเด็ด ตะละแม่จันทรา พระสุพรรณกัลยา หรือพระนเรศวร และสามคือผู้ชมไทยคุ้นกับเรื่องนี้อยู่แล้วจากนิยายและแบบเรียน จึงเกิดแรงดึงดูดตามธรรมชาติทุกครั้งที่มีการหยิบมาสร้างใหม่
ถ้ามองในเชิงการเล่าเรื่อง งานสายหงสาวดีที่คนไทยรู้จักมากที่สุดจะแตกออกเป็น 3 แกน ได้แก่ งานดัดแปลงจากนิยาย ผู้ชนะสิบทิศ, งานประวัติศาสตร์สายพระนเรศวร และ งานที่โฟกัสตัวละครหญิงในราชสำนักหงสาวดี พอแยกแบบนี้แล้วจะเห็นทันทีว่า แม้จะพูดถึงช่วงเวลาใกล้กัน แต่โทนของแต่ละเรื่องต่างกันมาก
รายชื่อภาพยนตร์และละครที่เล่าเรื่องหงสาวดี
1) ผู้ชนะสิบทิศ
ถ้าพูดถึงงานที่เล่าเรื่องหงสาวดีโดยตรงที่สุด ชื่อแรกที่ต้องมาเสมอคือ ผู้ชนะสิบทิศ ซึ่งดัดแปลงจากนวนิยายคลาสสิกของ ไม้ เมืองเดิม แกนเรื่องติดตามชีวิตของ “จะเด็ด” ที่เติบโตขึ้นสู่เส้นทางอำนาจในหงสาวดี จุดเด่นของเรื่องนี้คือการผสมสงคราม การช่วงชิงบัลลังก์ และความรักอย่างเข้มข้น จึงเหมาะทั้งในรูปแบบภาพยนตร์และละครโทรทัศน์
เวอร์ชันที่ผู้ชมพูดถึงกันมากมีทั้ง ภาพยนตร์ไทยยุคเก่า และ ละครโทรทัศน์หลายยุค แม้รายละเอียดการดัดแปลงจะต่างกัน แต่หัวใจของเรื่องยังเหมือนเดิม คือการมองหงสาวดีจากข้างใน ผ่านชีวิตคนที่ต้องต่อรองทั้งอำนาจและความรู้สึกส่วนตัว สำหรับคนที่อยากเริ่มจากงานที่ “เป็นหงสาวดีเต็มตัว” เรื่องนี้คือคำตอบชัดที่สุด
- เหมาะกับคนที่ชอบดราม่าการเมืองและความรักเข้มข้น
- เห็นบรรยากาศราชสำนักหงสาวดีชัดกว่างานสายสงครามไทย
- เป็นฐานสำคัญของการค้นหาแนว ภาพยนตร์หงสาวดี ในไทย
2) ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
แม้แกนหลักของเรื่องจะอยู่ที่ฝั่งอยุธยา แต่ ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช คือผลงานที่ทำให้ผู้ชมรุ่นใหม่เห็นภาพหงสาวดีชัดขึ้นมาก โดยเฉพาะในฐานะมหาอำนาจคู่แข่งของสยาม หนังชุดนี้ไม่ได้เล่าหงสาวดีแบบโรแมนติกหรือแบบนิยายรัก ทว่ามองผ่านโครงสร้างรัฐ สงคราม การฝึกทัพ และความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างเมืองประเทศราช
จุดที่ทำให้เรื่องนี้สำคัญคือมันขยาย “ฉากหลัง” ของหงสาวดีให้กลายเป็นสิ่งจับต้องได้ คนดูจึงเข้าใจว่าทำไมชื่อเมืองนี้จึงปรากฏซ้ำในความทรงจำทางประวัติศาสตร์ไทย ถ้าคุณเคยรู้จักหงสาวดีแค่จากคำว่าเมืองศัตรู หนังชุดนี้จะทำให้เห็นมิติที่ซับซ้อนกว่านั้นมาก
- เด่นด้านงานสร้างและภาพสงครามขนาดใหญ่
- ช่วยต่อภาพประวัติศาสตร์ระหว่างอยุธยากับพม่า
- เหมาะกับคนที่อยากดูเรื่องหงสาวดีผ่านสายตาฝั่งไทย
3) พระสุพรรณกัลยา
พระสุพรรณกัลยา เป็นอีกเรื่องที่ควรนับรวม เพราะแม้ชื่อเรื่องจะโฟกัสที่ตัวละครไทย แต่โครงเรื่องจำนวนมากเกิดขึ้นภายในบริบทของหงสาวดีโดยตรง ความน่าสนใจของเรื่องนี้อยู่ที่การเล่าประวัติศาสตร์ผ่านชะตากรรมของผู้หญิง ซึ่งทำให้บรรยากาศต่างจากงานสงครามชายเป็นศูนย์กลางอย่างชัดเจน
เมื่อเทียบกับ ผู้ชนะสิบทิศ เรื่องนี้จะเข้มข้นในเชิงอารมณ์และชะตากรรมมากกว่า ส่วนเมื่อเทียบกับหนังพระนเรศวร ก็จะใกล้ตัวคนดูมากกว่า เพราะใช้ความสัมพันธ์ของบุคคลเป็นตัวพาเรื่อง ไม่ใช่แค่การเคลื่อนทัพหรือยุทธศาสตร์การรบอย่างเดียว ใครที่อยากเห็นหงสาวดีในมุมของชีวิตในราชสำนัก เรื่องนี้ตอบโจทย์มาก
แล้วมีเรื่องอื่นอีกไหมที่แตะหงสาวดี
มี แต่ส่วนใหญ่จะเป็นงานที่ ไม่ได้เล่าหงสาวดีเป็นแกนหลัก หากใช้เป็นฉากหลังของประวัติศาสตร์ไทย เช่น ละครหรือภาพยนตร์ที่พูดถึงยุคพระนเรศวร การเสียกรุง หรือความสัมพันธ์ไทย-พม่าในช่วงเดียวกัน งานกลุ่มนี้ดูเพลินและช่วยต่อจิ๊กซอว์ได้ดี แต่ถ้าถามว่าเรื่องไหน “เล่าหงสาวดี” จริง ๆ รายชื่อหลักก็ยังวนอยู่กับ 3 แกนข้างต้น
ตรงนี้เองที่หลายคนสับสน เพราะค้นหาคำว่า ภาพยนตร์หงสาวดี แล้วเจอทั้งเรื่องที่เล่าจากฝั่งพม่าโดยตรง และเรื่องที่มีหงสาวดีเป็นเพียงส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ไทย วิธีแยกง่ายที่สุดคือถามว่า “ถ้าตัดหงสาวดีออก เรื่องยังเดินต่อได้ไหม” ถ้าตอบว่าไม่ได้ นั่นแปลว่าเรื่องนั้นเกี่ยวโดยตรงพอสมควร
ถ้าอยากเริ่มดู ควรเริ่มจากเรื่องไหนก่อน
- อยากเข้าใจหงสาวดีแบบตรงประเด็น เริ่มจาก ผู้ชนะสิบทิศ
- อยากเห็นภาพใหญ่ทางประวัติศาสตร์ เริ่มจาก ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
- อยากได้ดราม่าหนักและมุมราชสำนัก เลือก พระสุพรรณกัลยา
ถ้าดูเรียงจาก ผู้ชนะสิบทิศ ไปยัง พระนเรศวร แล้วปิดท้ายด้วย พระสุพรรณกัลยา คุณจะเห็นชัดมากว่าความทรงจำเรื่องหงสาวดีในสื่อไทยไม่ได้มีแบบเดียว บางเรื่องเน้นวีรบุรุษ บางเรื่องเน้นรัฐ บางเรื่องเน้นชะตาของคนตัวเล็กในวัง และนี่คือเสน่ห์แท้จริงของหัวข้อนี้
สรุป
หากถามว่า ภาพยนตร์และละครที่เล่าเรื่องหงสาวดี มีอะไรบ้าง คำตอบที่กระชับและแม่นที่สุดคือ ผู้ชนะสิบทิศ, ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช และ พระสุพรรณกัลยา โดยแต่ละเรื่องทำหน้าที่ไม่เหมือนกันเลย เรื่องแรกพาเราเข้าไปอยู่ในหงสาวดี เรื่องที่สองทำให้เห็นหงสาวดีในฐานะมหาอำนาจของภูมิภาค ส่วนเรื่องที่สามทำให้เห็นราคาของประวัติศาสตร์ผ่านชีวิตคน
สุดท้ายแล้ว ความน่าสนใจของหงสาวดีไม่ได้อยู่แค่คำถามว่า “เรื่องไหนสร้างมากี่รอบ” แต่อยู่ที่ว่า แต่ละยุคเลือกจำอดีตแบบไหน มากกว่า และนั่นอาจเป็นเหตุผลที่ทำให้เรื่องเดียวกันยังถูกหยิบมาเล่าซ้ำได้เสมอโดยไม่เคยหมดแรงดึงดูด
